Carl Sagan, cannabis en de rechterhersenhelft, deel II

Helaas overleed Sagan in 1996, te vroeg om de opzienbarende ontdekking van het endocannabinoïdesysteem mee te maken. Na deze ontdekking zijn we de fantastische verscheidenheid aan fysiologische en cognitieve functies van het systeem te weten gekomen.


Helaas overleed Sagan in 1996, te vroeg om de opzienbarende ontdekking van het endocannabinoïdesysteem mee te maken. Na deze ontdekking zijn we de fantastische verscheidenheid aan fysiologische en cognitieve functies van het systeem te weten gekomen. Misschien kunnen we nu echt bewijs voor of tegen de hypothese van Sagan vinden, bijvoorbeeld door te kijken naar de verdeling van endocannabinoïdereceptoren, met name de CB1-receptor, die door het exogene THC wordt beïnvloed.

De hypothese van Sagan en het endocannabinoïdesysteem

Voor zover ik kan beoordelen lijkt er geen gedetailleerd onderzoek te bestaan naar lateralisatie en de rol van endocannabinoïdesignalering bij hogere cognitieve functies. In een vaak geciteerd onderzoek vond men een grotere doorbloeding van delen van de rechterhersenhelft tijdens een high[1], maar in een ander onderzoek wordt gezegd dat “voortdurend relatief hoge concentraties cannabinoïdereceptoren in de corticale gebieden van de (dominante) linkerhersenhelft werden aangetroffen, waarvan bekend is dat ze bij verbale taalfuncties betrokken zijn.[2]

"De linker- en rechterhersenhelft. Anatomisch gezien zijn ze hetzelfde, maar toch verschillend, en er wordt nog steeds cognitief onderzoek verricht naar welke cognitieve functies door welke helft beheerst worden."
“De linker- en rechterhersenhelft. Anatomisch gezien zijn ze hetzelfde, maar toch verschillend, en er wordt nog steeds cognitief onderzoek verricht naar welke cognitieve functies door welke helft beheerst worden.”

Het lijkt veel te vroeg voor het trekken van conclusies uit onderzoeken met hersenscans om de hypothese van Sagan te beoordelen. Marsicano en Kuhner herinneren ons eraan dat “het endocannabinoïdesysteem soms van belang voor de functionaliteit lijkt te zijn in gebieden of celtypen met een relatief lage concentratie van de CB1-receptor (bijv. de controle van pijnwaarneming in de hersenstam).[3] Voor zover ik weet begrijpen we nog niet welke rol de endocannabinoïden spelen bij de beïnvloeding van verschillende hogere cognitieve functies die zich in de linker- of rechterhersenhelft bevinden.

Recent neurologisch onderzoek en verslagen over de marihuanahigh

Twee andere bronnen lijken Sagans hypothese echter ook te ondersteunen. Ten eerste is de beschrijving van Sagan over de versterkte waarnemingen tijdens een marihuanahigh ook door vele andere cannabisgebruikers tot in detail beschreven. [4] Sagans beste vriend Lester Grinspoon heeft de indrukwekkendste verzameling recente anekdotische verslagen en essays over deze versterkingen, die op zijn website marijuana-uses.com kan worden ingezien.

Als we daarnaast kijken naar wat uit recent neurologisch onderzoek naar voren is gekomen over de verschillen in cognitieve functies en manieren van verwerking in de twee hersenhelften, lijkt het erop dat Sagan nog steeds gelijk heeft. We weten nu dat de rechterhersenhelft een belangrijke rol speelt bij de cognitieve processen waarvan Carl Sagan heeft gezegd dat ze versterkt worden tijdens een high, en ook bij vele andere versterkingen die andere marihuanagebruikers hebben beschreven. In zijn boek The Master and his Emissary. The Divided Brain and the Making of the Modern World (2009) geeft de psychiater Ian McGilchrist een overzicht van de huidige wetenschappelijke kennis over de verschillende manieren van waarneming in de linker- en rechterhersenhelft. Die kennis is opgedaan aan de hand van gevallen van beroertes in één hersenhelft, patiënten met een gespleten brein en nieuwere onderzoeken met hersenscans. Volgens McGilchrist is de rechterhersenhelft voornamelijk betrokken bij ons vermogen om persoonlijke gebeurtenissen te herinneren (episodisch geheugen), ons vermogen tot associaties tussen sterk verschillende concepten en ideeën, complexe patroonherkenning, creatieve probleemoplossing, inzichten, waardering van humor, begrip van metaforen, zelfbewustzijn, empathisch begrip voor anderen, verwerking van woorden die de geest beschrijven en interpretatie van emotionele expressie in het gezicht, in intonatie en in verbale uitingen. De rechterhersenhelft lijkt ook een belangrijke rol te spelen bij de interpretatie van non-verbale communicatie en de waarneming van muziek. Om mijn artikel niet te lang te maken laat ik het bij deze onvolledige opsomming, maar McGilchrist noemt eigenlijk nog meer cognitieve functies die zich in de rechterhersenhelft bevinden. Van deze functies wordt ook voortdurend gemeld dat ze tijdens een high versterkt worden.

Het effect van marihuana op aandacht

Over het algemeen lijkt het er dus op dat het neurologisch onderzoek uit de afgelopen veertig jaar meer ondersteuning biedt aan Sagans hypothese dat marihuana de cognitieve vermogens in de rechterhersenhelft versterkt. Een van de fundamentele effecten van marihuana op de aandacht levert echter een interessant raadsel op. We lijken een ‘hyperfocus’ te hebben tijdens een marihuanahigh. Een gebruiker die high is, wordt vaak volledig in beslag genomen door de smaak van een ijsje, een intense stroom herinneringen of ideeën, of het gevoel van een kus.

kus in "Romeo en Julia", schilderij van Frank Dicksee
kus in “Romeo en Julia”, schilderij van Frank Dicksee

Anders gezegd lijkt een high een sterke selectieve focus te veroorzaken op datgene waarop we onze aandacht richten.  Volgens McGilchrist is gerichte aandacht echter geen cognitieve functie die hoofdzakelijk in de rechterhersenhelft plaatsvindt. Integendeel, hij vat het huidige onderzoek als volgt samen: “(…) de rechterhersenhelft is verantwoordelijk voor elke soort aandacht, met uitzondering van gerichte aandacht.[5]

Beoordeling van de hypothese van Sagan

Wat aandacht betreft lijkt dus minstens één van de typische cognitieve veranderingen tijdens een high niet veroorzaakt te worden door versterking van de processen in de rechterhersenhelft. Hoewel Sagan dus in principe op het juiste spoor zat met zijn hypothese, lijken over het algemeen niet alle tijdens een high versterkte cognitieve functies hoofdzakelijk in de rechterhersenhelft plaats te vinden. Er moet nader onderzoek gedaan worden op dit gebied voordat we weten hoe cannabis de cognitieve activiteiten in de linker- en rechterhersenhelft precies beïnvloedt.

Hoe zit het dan met Sagans hypothese dat een high de functie van de linkerhersenhelft zou kunnen onderdrukken en zo de ‘sterren [kan] laten schijnen’ en zorgen voor grotere activiteit in de rechterhersenhelft? Voor zover ik kan zien kunnen we nog lang niet beoordelen of de geestelijke verruiming tijdens een high, die door zoveel gebruikers is waargenomen, wordt veroorzaakt door rechtstreekse versterking van bepaalde cognitieve functies of door onderdrukking van bepaalde activiteiten in de linkerhersenhelft. Volgens McGilchrist strijden de linker- en rechterhersenhelft voortdurend om controle. Om te kunnen overleven hebben wij, net als andere dieren, twee tegenstrijdige aandachtssystemen nodig. Hij verduidelijkt zijn punt met een voorbeeld over vogels: om zaden op te pikken om op te eten moet een vogel zich nauwgezet op de zaden op de grond concentreren om zijn bewegingen te controleren en zijn voedselinname te coördineren; dit is een functie van de linkerhersenhelft. Om echter te kunnen overleven moet de vogel afgeleid worden door een roofdier aan de rand van zijn waarneming, zoals een vos of valk.

Laggar_Falcon_in_FlightEr moet dus een ander soort aandacht zijn waardoor de vogel zijn aandacht op ongewone, nieuwe waarnemingen vestigt, veroorzaakt door de rechterhersenhelft. Alleen door de wisselwerking tussen deze concurrerende aandachtssystemen in de twee hersenhelften kunnen vogels en andere dieren, zoals wij, overleven.

Het is dus duidelijk dat de versterking van cognitieve processen in de ene hersenhelft zou kunnen worden veroorzaakt door de onderdrukking of verzwakking van de cognitieve functies in de andere hersenhelft. Er is nog nader onderzoek nodig om beter te begrijpen hoe geconsumeerde cannabinoïden het endocannabinoïdesysteem beïnvloeden en wat hun rol bij hogere cognitie in het algemeen is. Maar ik denk dat we, bijna veertig jaar na Sagans hypothese, nog steeds kunnen zeggen dat hij op een interessant spoor zat. Voor zover ik kan beoordelen krijgen gaan we de aard van de high en de effecten ervan op aandacht, geheugen, patroonherkenning, creativiteit, empathie of inzichten, alleen beter begrijpen wanneer we onderzoek doen naar hoe endocannabinoïden en geconsumeerde marihuana de verschillende cognitieve processen in de linker- en rechterhersenhelft beïnvloeden.


[1]
Roy Mathew e.a. (1997) „Marijuana intoxication and brain activation in marijuana smokers“, Life Sci. 1997; 60(23): 2075-89.

[2] Glass, M., M. Dragunov, R.L. Faull (1997) “Cannabinoid receptors in the human brain: a detailed anatomical and quantitative autoradiographic study in the fetal, neonatal and adult human brain.“ Neuroscience. 1997 Mar; 77(2): p. 299-318.

[3] Marsicano, G., en R. Kuner (2008) “Distribution of CB1 Cannabinoid Receptors in the Nervous System“, in: Attila Köfalfi (ed.) (2008) Cannabinoids and the Brain, Springer Science and Business Media, New York, p. 164.

[4] Zie Sebastian Marincolo (2010) High. Insights on Marijuana, Dogear Publishing, Indiana.

[5] McGilchrist, Ian (2009) The Master and His Emissary, The Divided Brain and the Making of he Modern World, Yale University Press, New Haven en London, p. 39.

Reageren

Heb je een standpunt? Deel hem dan hieronder.

Leave a Comment

Please enter a name
Oops, looks like you forgot something?
Read More
Read More