Wat hasj met Walter Benjamin deed, deel I

Berlijn, 1927. Terwijl sommige nationaalsocialistische en marxistische groepen elkaar op straat al te lijf gingen, experimenteerde de nu legendarische Duits-Joodse filosoof en essayist Walter Benjamin samen met zijn vrienden Ernst Joël en Fritz Fränkel met hasj. Tijdens een van zijn eerste ervaringen met hasj merkte hij aan het eind van zijn korte verslag daarover het volgende op: "Je gedachten volgen dezelfde paden als anders, maar het lijkt alsof ze bezaaid zijn met rozen."


Berlijn, 1927. Terwijl sommige nationaalsocialistische en marxistische groepen elkaar op straat al te lijf gingen, experimenteerde de nu legendarische Duits-Joodse filosoof en essayist Walter Benjamin samen met zijn vrienden Ernst Joël en Fritz Fränkel met hasj. Tijdens een van zijn eerste ervaringen met hasj merkte hij aan het eind van zijn korte verslag daarover het volgende op: “Je gedachten volgen dezelfde paden als anders, maar het lijkt alsof ze bezaaid zijn met rozen.”1

Walter Benjamin, essayist, filosoof, literatuurcriticus, 1892-1940
Walter Benjamin, essayist, filosoof, literatuurcriticus, 1892-1940

Een mooie uitspraak, kort, pittoresk en bloemrijk. Ideaal voor een collectie citaten. Maar ook al is dit een authentieke uitspraak uit Benjamin’s eerste verslag over zijn hasjervaringen, het geeft zijn inzichten over de high van marihuana absoluut niet goed weer.  In dit essay zal ik aantonen dat Benjamin de interessantste en meest complexe gedachteneffecten van een cannabis-high heeft opgetekend en nauwkeurig beschreven. Waarom wordt de uitspraak hierboven dan zo vaak geciteerd als zijnde zijn ideeën over hasj? Het lijkt me voor de hand liggen dat veel exegeten van Benjamin ten prooi zijn gevallen aan het vertekende idee dat een cannabis-high gewoon een euforische staat van bewustzijn is zonder wezenlijke bruikbare veranderingen in denken en cognitie. Maar denk eens na: waarom zou zo’n buitengewone en inventieve denker met zoveel vernieuwende ideeën geïnteresseerd zijn in hasj, en zelfs aan een boek over de hasjervaringen werken, als hij het puur zag als een euforieopwekkend middel? Hieronder zal ik aantonen dat Benjamin’s hasjprotocollen enige interpretatie en analyse vereisen, maar een bijzonder interessante bron vormen voor een beter begrip van de cannabis-high. Ook zal ik laten zien dat Benjamin’s cannabiservaringen zijn denken ingrijpend en positief hebben beïnvloed – en daarmee ons denken over media, kunst en andere kwesties.

Leven en invloed

Filosoof Ernst Bloch, 1885-1977
Filosoof Ernst Bloch, 1885-1977

Walter Benjamin werd in 1892 in Berlijn geboren. Hij had contact en correspondeerde met de invloedrijke sociologen Theodor Adorno en Max Horkheimer en was bevriend met de filosoof Ernst Bloch, die ook deelnam aan zijn hasjexperimenten in Parijs. Ernst Bloch zou later bevriend raken met Rudi Dutschke en een van de leiders van de ’68-beweging in Duitsland worden.

Benjamin ambieerde oorspronkelijk een loopbaan als filosoof, maar het Habilitationsschrift waarmee hij zich diende te kwalificeren voor een professoraat – en dat bol stond van  briljante inzichten – werd door de examencommissie afgewezen, die toegaf dat ze er geen woord van begrepen. Hij ging vervolgens als journalist, literatuurcriticus en essayist aan de slag en leefde van een kleine toelage van het Instituut voor Sociaal Onderzoek. In zijn latere jaren in ballingschap ontmoette en correspondeerde hij met filosoof Hannah Arendt, die hem ook financieel steunde.

Hanna Arendt
Hanna Arendt

Benjamin was ook bevriend met en beïnvloeder van de schrijver Bertold Brecht. In zijn artikel “The Philosopher Stoned. What drugs taught Walter Benjamin”2 over Benjamin’s boek On Hashish, noemt Adam Kirsch van The New Yorker hem “een van de centrale figuren in de geschiedenis van het modernisme. Benjamin benaderde elk genre als een soort van laboratorium voor zijn nooit aflatende onderzoek naar taal, filosofie en kunst, en zijn ideeën daarover zijn zo origineel en hebben zulke radicale implicaties dat ze ook nu nog zeer controversieel zijn (…)”3. Alleen Benjamin’s beroemdste essay “The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction” (1935) heeft voor eeuwig zijn stempel gedrukt op ons denken over massamedia en moderne kunst.

De invloed van hasj op Benjamin’s werk

Het is dus duidelijk dat Benjamin’s denken en ideeën grote invloed hebben gehad op andere denkers van zijn tijd en op latere generaties studenten, critici en kunstenaars. Hoeveel heeft Benjamin geleerd van zijn hasjexperimenten? Waren het slechts excentrieke uitstapjes van een briljante geest die ons slechts de ruwe ervaringsverslagen naliet over nauwelijks veranderde gedachtenpatronen over paden ‘bezaaid met rozen”? Echt? Benjamin was jarenlang van plan om een boek over hasj te schrijven enkel om ons te vertellen over een licht euforisch effect? In zijn artikel waardeert Kirsch het belang van het werk van Benjamin in het algemeen, maar concludeert hij ook dat zijn drugsexperimenten in feite een mislukking waren. “Maar wat Benjamin ‘zijn grote hoop, wens, verlangen om — in bedwelmde staat — het nieuwe, het onaangeraakte te bereiken’ noemde, bleef ongrijpbaar.  Als het effect van de drugs verdween, verdween ook het “plotselinge gevoel met hun hulp die meest verborgen, meest ontoegankelijke wereld der oppervlakken te hebben betreden.” Wat resteerde, waren de cryptische commentaren en gebaren die in de verslagen waren opgenomen, de lachwekkende lijken van wat essentiële inzichten hadden geleken.”4

Hieronder zal ik aantonen dat de conclusie van Kirsch onjuist is – volkomen onjuist zelfs.  Benjamin heeft ons ongelooflijk scherpzinnige en belangrijk observaties nagelaten over de hasj-high. Vaak zijn de taal en het denken van Benjamin moeilijk te doorgronden – dat was al zo als hij nuchter schreef. De beoordelaars van zijn “Habilitationsschrift“ (een tweede dissertatie, nodig om zich in Duitsland voor een professoraat te kwalificeren) wezen hem af, waarbij zij toegaven geen woord te hebben begrepen van wat hij had geschreven. Veel van de hasjervaringsverslagen zijn ten minste deels geschreven onder de invloed van vermoedelijk hoge doses hasj, wat het lastiger maakt om zijn gedachten te volgen, die vaak springerig en fragmentarisch en soms bijna lyrisch zijn. Ook was Benjamin dapper genoeg om sommige grappige en bijna onzinnige gedachten tijdens zijn hasjervaring niet te schrappen. Het is makkelijk om die eruit te pikken en er de draak mee te steken, zoals heel wat biografen en commentatoren hebben gedaan. Het is echter veel interessanter is om de diepere inzichten en observaties in Benjamin’s verslagen en geschriften over de hasjervaring te analyseren. Laten we dus eens kijkje nemen in de highe geest van een van de meest briljante denkers van het modernisme.

Benjamin’s experimenten met hasj

Benjamin emigreerde in 1933 naar Frankrijk op de vlucht voor de nazi’s. Hij vertaalde Balzac, Proust en Baudelaire, die hij bewonderde, en was ervan overtuigd dat Baudelaire’s experimenten met hasj belangrijk waren, maar herhaald moesten worden – door Benjamin zelf en zijn vrienden. Hij had begin jaren ’20 in Berlijn al met hasj geëxperimenteerd en in de jaren daarna experimenteerde hij verder met verschillende vrienden in Spanje en Frankrijk en schreef hij daarover verscheidene verslagen. Benjamin wilde in een gunstige omgeving met vrienden de geestverruimende effecten van hasj onderzoeken en beschrijven. In deel II van mijn essay zal ik een aantal van de belangrijkste observaties weergeven die Benjamin en zijn vrienden tijdens die experimenten deden.

Bronnen:

1       Walter Benjamin (1927/1972), “Über Haschisch”, Suhrkamp Verlag, Frankfurt, p.68.
2       Adam Kirsch (2006), “The Philosopher Stoned. What drugs taught Walter Benjamin”, The New Yorker, August 21.
3       Ibid.
4       Ibid.

Reageren

Heb je een standpunt? Deel hem dan hieronder.

Leave a Comment

Please enter a name
Oops, looks like you forgot something?
Read More
Read More